Varlık ve Varoluşun Epistemolojik ve Ontolojik Sorunları Üzerine Kısa Bir Değerlendirme
Varlık ve varoluş problemi, felsefi düşüncenin en temel ve en eski tartışma alanlarından birini oluşturur. Bu problem, bir yandan ontolojinin (varlık felsefesi) “ne vardır?” sorusu etrafında şekillenirken, diğer yandan epistemolojinin (bilgi felsefesi) “iyi de var olan nasıl bilinir? Ben kendimi ve kendim dışında olanı nasıl biliyorum. Bilme nedir?” sorusuyla derinleşir. Bu iki alanın kesişiminde ortaya çıkan temel güçlük, varlığın içeriği ile ona ilişkin bilginin olanaklılığı arasındaki ilişkinin açıklanmasında ya da açıklanma çabasında düğümlenir. Ontolojik düzlemde varlık, klasik metafizikte çoğunlukla değişmeyen bir öz ya da töz(cevher) olarak kavranmıştır. Bu yaklaşımda varlık, kendinde ve bağımsız bir gerçeklik olarak ele alınır. Ancak modern felsefeyle birlikte bu anlayış ciddi biçimde sorgulanmıştır. Özellikle varoluşçu düşüncede, varlık sabit bir özden ziyade, süreçsel ve açımlanan bir yapı olarak değerlendirilir. Bu çerçevede insan, önceden belirlenmiş bir özün taşıyıcısı değil, kendi varoluşunu kuran bir özne olarak konumlandırılır ki burada Sarte’nin kulağını çınlatmasak olmaz! Böylece ontoloji, durağan bir varlık tasarımından hareket halinde bir oluş anlayışına doğru evrilir.Epistemolojik açıdan ise sorun, varlığın bilinebilirliği olduğunu baştan söylemiştik. Duyusal deneyim, varlığa ilişkin ilk veri kaynağını sunsa da bu verinin güvenilirliği tartışmalıdır. Algı, çoğu zaman benin sınırlılıkları ve koşulları tarafından biçimlendirilir. Buna karşılık akıl, daha sistematik ve zorunlu bilgi üretme iddiasındadır; ancak onun da kavramsal sınırları bulunmaktadır. Bu noktada bilgi, özne ile nesne arasındaki ilişki üzerinden anlaşılır hale gelir. Ne var ki bu ilişki doğrudan değil, temsili bir karakter taşır; yani özne, varlığı olduğu gibi değil, belirli kavramsal ve algısal filtreler aracılığıyla kavrar. Ontoloji ile epistemoloji arasındaki bu karşılıklı bağımlılık, önemli bir felsefi gerilim üretir. Eğer varlık, öznenin bilişsel yapılarından bağımsız bir gerçeklik ise, bu gerçekliğe ne ölçüde erişilebilir? Ki Kant bunun mümkün olmadığını söyleyerek fenomenlerin ardındaki numeni bilemeyiz der. Tersineyse, eğer varlık yalnızca öznenin deneyiminde açığa çıkıyorsa, nesnel bir ontolojiden söz etmek mümkün müdür?
Sonuç olarak, varlık ve varoluş sorunu, yalnızca ontolojik bir tasnif meselesi değil, aynı zamanda epistemolojik bir temellendirme problemidir. Varlığın ne olduğu ile onun nasıl bilindiği arasındaki ilişki, felsefi düşüncenin merkezinde yer almaya devam etmektedir. Bu bağlamda kesin ve nihai cevaplardan ziyade, kavramsal açıklık ve tutarlılık arayışı ön plana çıkar. Felsefi etkinlik, tam da bu arayışın sürekliliğinde anlam kazanır. Modern dünyanın kuantum fiziği varlık meselesine filozoflar açısında daha karmaşık bir kapı açarken, bu kapıdan içeri girmeye çabalayan yeni filozoflara da gebe kalmaktadır. Doğum sancılarının henüz başladığını iddia etmek hayli cesur bir yaklaşım olabilir ama en nihayetinde felsefe yapması gerekeni 2500 yıldır devam ettirdiği gibi ilerleyecektir kendi spekülatif alanında.
MEHMET YILDIZ
